Spurningar og svör

Hvað er PCOS (polycystic ovary syndrome, fjölblöðruheilkenni)?

PCOS stafar af ójafnvægi í efnaskiptum kvenna og einkennist af óreglulegum blæðingum, offitu, auknum hárvexti og blöðrum á eggjastokkum sem hafa dæmigert útlit við ómskoðun. Til þess að greinast með PCO þurfa eftirfarandi einkenni að vera til staðar:

  • Óregulegar blæðingar vegna fækkunar á egglosum (stundum verður ekki egglos, s.k. anovulation)
  • Karlgerandi einkenni (hyperandrogenism), s.s. hárvöxtur á líkama og andliti, gelgjubólur, hárlos á höfði eða hækkuð kollvik, eða blóðprufur sem sýna hækkuð gildi karlhormóna.

Hver er orsökin fyrir PCOS?

Orsökin er enn óþekkt. Talið er að um arfgengan galla sé að ræða þó að erfðirnar séu flóknar og tilhneigingin til að fá PCOS geti borist bæði frá móður eða föður. Aukið insúlinviðnám virðist vera eitt helsta vandamálið. Konur með PCOS framleiða of mikið insúlin sem eftir flóknum leiðum veldur því að þær fara að framleiða aukið karlhormón. Testósterón hefur síðan karlgerandi áhrif. Fjöldinn allur af rannsóknum er í gangi til að skilja betur undirliggjandi ástæður PCOS. Auk þess er verið að prófa ný lyf sem auka næmi vefja fyrir insúlini eða stjórna losun þess.

Hver eru einkenni PCOS?

Óreglulegar blæðingar og minnkuð frjósemi.

Einkenna verður oft vart um kynþroska en geta líka komið síðar. Konur með PCOS byrja blæðingar á sama tíma og aðrar konur um 12-13 ára og fara í tíðahvörf um fimmtugt. Þær hafa hinsvegar færri tíðablæðingar á ári en búast má við, um sex til átta sinnum. Ef tíðahringurinn er lengri en 35 dagar er rétt að láta athuga hvort um PCO er að ræða. Vöntun á egglosi sem veldur röskun á blæðingum leiðir síðan til ófrjósemi. Nauðsynlegt getur verið að gefa progesterón hormón til að framkalla blæðingar.

Hárvöxtur og húðbreytingar

Sumir fá aukinn hárvöxt sem dreifist þá líkt og hjá karlmönnum þ.e. á vöngum, efri vör, höku, hálsi, bringu og kvið. Karlmannaskalli og gelgjubólur eru líka algengar. Stundum verður vart við aukna svitamyndun og bólgu í svitakirtlum í holhöndum og nárum (hydradenitis suppurativa). Við skoðun má sjá brúnleita litabreytingu á aftanverðum hálsi, í holhöndum og undir brjóstum (acanthosis nigricans). Sumar konur fá feitari húð sem getur síðan valdið flösu í hársverði og fílapenslum í andliti. Þessi einkenni geta orðið meira áberandi í kringum blæðingar.

Offita og brengluð efnaskipti.

Hvort offita er ástæðan fyrir PCOS eða afleiðing af PCOS er umdeilt. Það eru ekki allir einstaklingar með PCOS of feitir. Flestir hafa þó tilhneigingu til að fitna um miðjuna fremur en um mjaðmir og læri. Þessu er stundum líkt við “epla” eða “peru”lag. Epla-fitudreifing hefur í för með sér aukna hættu á efnaskiptavillu. Röskun á efnaskiptum (metabolic syndrome eða efnaskiptavilla) sem veldur hækkuðum blóðfitum (kólesteróli), skertu sykurþoli og háum blóðþrýstingi er algengt einkenni Einkenni geta verið væg eða svæsin og mjög breytileg frá einum einstaklingi til annars. Þau geta versnað með tímanum og eftir því sem maður þyngist meira. Til dæmis getur skert sykurþol þróast yfir í sykursýki tegund 2 ef ekkert er að gert.

Hvernig greinir læknirinn sjúkdóminn?

Með sjúkrasögu og líkamsskoðun. Síðan er hægt að gera frekari rannsóknir ef læknirinn telur ástæðu til aðallega til að styðja greininguna og til að útiloka aðra sjaldgæfari sjúkdóma. Helstu rannsóknirnar eru: -Hormónamælingar gerðar með blóðprufu, þær helstu eru Testósterón, DHEA, LH, FSH, Insulin. Aðrar prufur eru fastandi blóðfitur (kólesteról), blóðsykur og HbA1c (langtímablóðsykur) -Ómskoðun af eggjastokkum. Oftast gert um leggöng. Sýnir gjarnan fleiri en 10 blöðrur í hvorum eggjastokk sem eru undir 10mm í þvermál hver. Eggjastokkarnir geta orðið 1.5-3 sinnum stærri en venjulega. Flestir hafa einhverjar breytingar á hormónagildum en þær geta þó verið mjög vægar. Best er að gera hormónamælingar við lok blæðinga og forðast tímann þegar búast má við egglosi. Erfitt er að túlka niðurstöðurnar hjá þeim konum sem eru að taka getnaðarvarnarpillu.

Hver er meðferðin við PCOS?

Megrun

Megrun er nauðsynleg ef um offitu er að ræða. Regluleg hreyfing og heilbrigt mataræði eru því alltaf hornsteinninn í meðferðinni. Í mörgum tilvikum getur verið nóg að léttast um 5-10% af líkamsþunga til að meiri regla komist á blæðingar og til að draga úr hættunni á sykursýki.

Progestin lyf

Progestin lyf geta verið nauðsynleg til að koma blæðingum af stað en gera lítið til að minnka hárvöxt eða leiðrétta efnaskiptavandann.

Getnaðarvarnarpillan

Getnaðarvarnarpillan er líka gagnleg til að koma reglu á blæðingarnar. Tvær pillutegundir, Yasmin og Diane Mite hafa mótverkun gegn karhormónum og geta þannig dregið úr óæskilegum hárvexti og minnkað bólur. Nú eru að koma á markað nýjar pillur með náttúrulegu estrogeni (Estardiol í stað ethylenestradiol) sem gætu verkað enn betur við PCOS en sértækar rannsóknir hafa enn ekki verið gerðar til að sannreyna þetta.

Blóðþrýstingslyfið spironolactone

Blóðþrýstingslyfið spironolactone (Spirix, Aldactone) hefur and-testósterón áhrif og er því stundum notað til að draga úr óæskilegum hárvexti. Það getur einnig minnkað bólur. Lyfið er stundum notað með getnaðarvarnarpillunni þar sem það getur valdið milliblæðingum ef notað eitt og sér.

Lyf sem auka næmi fyrir eigin insúlini

Lyf sem auka næmi fyrir eigin insúlini eru mikið notuð. Sykursýkilyfið metformin (Glucophage) tilheyrir þessum lyfjaflokki. Metformin kemur reglu á blæðingar hjá u.þ.b. helmingi kvenna sem taka það. Metformin eykur líkur á egglosi og þar af leiðandi þungun. Ein rannsókn hefur bent til þess að metformin geti dregið úr fósturmissi á meðgöngu og dregið úr meðgöngusykursýki en hvoru tveggja er algengara meðal kvenna sem hafa PCOS. Mikilvægt er að fylgst sé vel með þessum konum á meðgöngu og nú er mælt með að gert sé sykurþol hjá öllum konum sem greinst hafa með PCOS til að leita að meðgöngusykursýki. Hversu virkt og öruggt metformin er til lengri tíma er óvíst hvað varðar PCOS. Það hefur verið notað hér á landi árum saman við sykursýki af tegund 2 og reynst vel.